La Uniun Ladins Val Badia à metü a jì en colaboraziun cun le Museum Ladin ćiastel de Tor y la lia Cultura da Munt na mostra interessanta de guanć da zacan y da paur che fej pert dla coleziun privata de Irma Trebo da San Martin.

La troht, che vëgn al dédaincö plü co ater vistida dai mëmbri de uniuns sciöche les musighes, i cors de dlijia y i grups da bal y da ëres che à dötaorela ćiamò ligrëza da tignì alalt les tradiziuns da zacan, va derevers al’eté medievala. Por cënć d’agn é la troht, a chëra ch’al i vëgn val’ iade inće dit „guant da zacan“, stada le guant da festa dla jënt de nosc raiun. Ala fin dl Otcënt, canch’an à metü man de se daurì n pü’ deplü ales novitês che gnô da foradecà, ân metü man de adorè draps y pezes plü fines, de fà guanć plü lisiers y da stè saurì. A chë moda à inće la jënt dla Val Badia metü man de adorè tres plü gonot guanć che gnô inlaôta aratà „moderns“, a chi ch’an i dij „guanć da paur“.

L’argomënt dessigü interessant é gnü tratè dan da n valgügn agn da Lois Trebo de Badia tl liber „Guanć da zacan y da paur“, che é gnü dè fora dala Uniun di Ladins. Por so interès de chësc vers à la Uniun tut sö ion l’idea de Irma Trebo da mëte a jì na mostra di guanć che ara à abiné adöm y dortorè sö te zacotan d’agn, denant ch’ai gniss sciurà demez o tuć cà da fà scofuns.

La coleziun de incër 30 guanć desvalis é gnüda presentada ai 19 y ai 26 de messè tl Museum Ladin, olach’al é rové adalerch na bela compëda de porsones danter chi da chilò y foresć che à podü odëi cun sü edli i bi guanć da inlaôta, ch’an vëiga sceno feter mâ plü sön de vedles fotografies. Al é stè valgamia interessant da conscidré sciöche la mainira de vistì s’à svilupé ti ultims 150 agn, da capì val’ deplü sura la tradiziun y les rajuns por chëres ch’an se vistî un o l’ater toch de guant. En ocajiun dl’inaodaziun dla mostra à la Uniun Bal Popolar dla Val Badia spo presentè na bela cornisc de melodies y de bai. Lois Kastlunger, por tröc agn presidënt dl Bal Popolar, à tut l’ocajiun por cuntè sciöche le grup é nasciü dan da oramai 25 agn y val’ sura l’ativité ch’al à portè inant te chësc tëmp.

Carlo Suani, mëmber dl Consëi dla Uniun di Ladins, à spo presentè en cört la publicaziun de Lois Trebo y à alzè fora n valgügn particolars di guanć tradizionai. Sc’al vëgn dit por talian che „le guant che fej nia fora la porsona“, spo n’éra pro la troht dessigü nia insciö. La troht à n valur simbolich: chi che s’la vist fej pert de na comunité de n paîsc o de na valada, che se desfarenziëia dala jënt de n ater paîsc o de n’atra valada. Tres le guant da zacan o da paur partësciun cun i atri mëmbri dla medéma comunité valurs soziai, storics y religiusc.

Do tradiziun gnô i guanć vistis te ocajiuns desvalies, mo dades dant valgamia avisa, aladô de na sort de „codesc cultural“: la domënia, i dis da santù, en ocajiun de festes particolares, de dlijia o rituales, o da jì en pelegrinaje. A chësta mainira deventâ le iestimënt na mainira de comuniché: aladô di corusc dl gormel, dles manies, dles plömes che un â sön le ćiapel, por ejëmpl, savôn sce zacai ê bele maridà o ćiamò da d’avëi.

Le guant da zacan y da paur respidlëia inće n lian cun le raiun, dal momënt che da le fà gnôl scialdi adorè materiai sciöche la lana o le lin che i paurs s’arjignâ cà enstësc. De chësc vers ê feter düć i mëmbri che aldî pro la comunité anfat, inće ćiodìche ara ne jô nia da mëte en mostra plü co intan iuvels che ess alzè fora la richëza de zacai respet ai atri.

I guanć gnô fać a man. Ara se trata porchël de toć unics y vigni guant à de chësc vers inće na valüta dal punt d’odüda artejanal/artistich. Al é le resultat dl laûr de deplü porsones: paurs, sartus, artejans y belijiers. Le guant da zacan ne n’é porchël nia mâ n guant sciöche n ater, mo n testemone de vita economica, religiosa y soziala, n scrign de cultura, l’arpejun de nüsc antenać ch’an ćiara de dè inant y che la Uniun di Ladins à orü presentè al publich tres la mostra arjignada cà da Irma Trebo y tres i libri ch’ara à dè fora ćina sëgn.

Irma Trebo de Tor à cuntè che ëra à bele da picera insö dagnora albü ligrëza cun i guanć. Süa coleziun de troht y guanć da paur é gnüda metüda fora te deplü stües y locai dl ćiastel, olache ara à altamo por döes edemes portè ite n pü’ plü de vita y de corù. Düć chi ch’â interès à spo podü jì cun Irma a fà na roda tl ćiastel, olache ara à splighé daimproìa i guanć y sües particolaritês. Imprömadedöt à Irma porvè de sensibilisé la jënt y dla invié a ne sciuré nia demez i vedli guanć da zacan o da paur che tröc à ćiamò a ćiasa, magari te val’ cassa sö sot le tët o te ćianô, deache ai à na gran valüta. Do süa minunga fossel dër important ch’al gniss ciafè tosc n post adatè da mëte fora i guanć che ëra instëssa à abiné adöm, mo che inće d’atri podess avëi y mëte a disposiziun. Al foss da s’aodè che val’ istituziun se surantoless de chësc patrimone, deache le guant da zacan y da paur é inće un de chi elemënć che alda pro nosta storia y arichësc nosta cultura.

19 de messè 2010